Skutkiem nagłej popularności tytułowej piosenki w ostatnich miesiącach stały się spory o jej pochodzenie. Gdzieniegdzie można przeczytać, że jest to tradycyjna piosenka ukraińska; pojawiła się też konkurencyjna teoria, że piosenka pochodzi ze Śląska, bo znalazła się w XIX-wiecznym śląskim zbiorku Juliusa Rogera. W trochę starszym pokoleniu oba poglądy budzą zdziwienie, bo piosenka jest powszechnie znana w wielu stronach Polski od pokoleń, pojawiała się w różnych opracowaniach literackich i do dzisiaj jest w programie zajęć przedszkoli i szkół.
Czy można jednak coś powiedzieć o jej pochodzeniu? Kluczem do odpowiedzi byłoby zebranie jak największej liczby jej wariantów z jak najrozleglejszego obszaru (a ten sięga poza Polskę). Tutaj niestety barierą okazuje się język i dostępność materiałów etnograficznych (czy są w internecie, czy trzeba specjalnie jechać do miejskiej biblioteki w obcym kraju). Pomimo to – spróbujmy.
W przypadku polskojęzycznych materiałów zadanie jest najprostsze – pokusiłem się zatem o zestawienie poniżej:
|
Lokalizacja |
Tekst |
Rok publikacji |
Źródło |
|
Kraplewo, pow. ostródzki | Tańcowała ryba z rekiem, a pietruszka z pasternakiem; cebula się dziwowała, co pietruszka tańcowała. |
1838 |
DWOK 40.629 |
|
Litwa | Tańcowała ryba z rakiem, A pietruszka z pasternakiem; A cebula dziwowała, Jak pietruszka tańcowała. |
1839 | |
|
Rękopis (Polka) | Tańcowała ryba z rakiem, A pietruszka z pasternakiem, Cybula się dziwowała, Że pietruszka tancowała |
Ok. 1860 | |
|
Pow. rybnicki | Tańcowała ryba z rakiem, A cebula z pasternakiem; Pietruszka się dziwowała, Jak cebula tańcowała Tańcowała wódka z banią, Grochowionka z mietłą za nią; Dziwiajcie się, ludkowie, Jak ta mietła tańcuje. |
1863 | |
|
Izbica, pow. słupski (Kaszuby) | Tanca (sie) ryba z rekom, Zelena petraszka z pesternekom; Cebulka se nèmodze dzeŭjewa, Jak na (sie) zelona pietraszka tancowac mojegła |
1896 | Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego T.22, s. 236 |
|
Krośnieńskie | Tajcowała ryba z rakiem, A pietruska z pasternakiem, Cebula się dziwowała, Ze pietruska tajcowała, A czosnek się opiuł, Cebule ołupiuł |
1897 | |
|
Podkarpacie w Galicji Zachodniej | Tańcowała ryba z rakiem, A pietruszka z pasternakiem. Cebula się dziwowała, Że pietruszka z pasternakiem tańcowała. |
1899 | |
|
Iwonicz | Tańcowała ryba z rákiem, A pietruszka z pasternákiem, Cebula sié dziwowała, Że pietruszka tańcowała, A czosnek sié opijał, Cebule se obłupiáł. |
1900 | |
|
Literacka (Janusz Korczak) | Tańcowała ryba z rakiem, A pietruszka z pasternakiem. Cebula się dziwowała Jak pietruszka tańcowała |
1911 | |
|
Literacka (Zofia Rogoszówna) | Tańcowała ryba z rakiem, a pietruszka z pasternakiem; cebula się dziwowała, że pietruszka tańcowała. |
1920 | |
|
Literacka (Maria Dynowska) | …Że tańczyła ryba z rakiem, A pietruszka z pasternakiem. Cebula się dziwowała, Że pietruszka tańcowała,… |
1927 | Dwutygodnik „Orlątka”, 1 IV 1927 |
|
Górny Śląsk (do tańca „Mietlorz”) | Tańcowała ryba z rakiem, a cebula z pasternakiem, cebula się przyglądała, jak pietruszka tańcowała. Tańcowała śliwa z banią, grochowianka z miotłą za nią, dziwujcie się, ludkowie, jak ta miotła tańcuje. |
Po 1933 |
Zestawienie pozwala na wyciągnięcie dwóch wniosków: 1) początkowy czterowiersz jest dość stabilny (znaczenie i struktura w każdym wariancie są bardzo podobne), 2) istnieje wariant dominujący, pojawiający się i w publikacjach najstarszych, i najnowszych (literackich). Można zatem przypuszczać, że jest to wariant oryginalny. Oznaczałoby to, że pierwotna wersja czterowiersza brzmiała mniej więcej:
Tańcowała ryba z rakiem,
A pietruszka z pasternakiem;
Cebula się dziwowała,
Jak pietruszka tańcowała.
Stąd można wnioskować, że np. warianty śląskie, gdzie cebula wypiera pietruszkę, są już późniejszymi lokalnymi innowacjami. Sprawę komplikuje jednak to, że po czterowierszu tekst ten miewa kontynuację – zwłaszcza w wariancie krośnieńskim, gdzie zwrotka jest dłuższa o dwa wersy (w wariancie śląskim druga zwrotka wygląda na „przetłumaczenie” pierwszej, tak, aby dostosować ją do znanej wielu regionach Polski zabawy tanecznej w mietlorza).
Piosenka pojawia się jednak i w materiale nie-polskim: czecho-słowackim i na szeroko rozumianej Rusi. Warianty czeskie i słowackie łatwo ustalić dzięki stronie ze zdigitalizowanymi zbiorami pieśni ludowych. Poniżej ich zestawienie:
|
Lokalizacja |
Tekst |
Rok publikacji |
Źródło |
| >Bohuslavice (pow. Opawa) | Tancovala ryba s rakem a petružka s pastrnákem. Cibula se posmívala, dyž petružka tancovala. | 1860 | |
| Pow. Klatovy | Tancovala chrpa s mákem, a vodnice s pastrnákem, a česnek s cibuli a konopě s koudelí. | 1864 | Prostonárodní české písně a říkadla |
| Vidonín (pow. Zdziar nad Sazawą) | Tancovala ryba s rakem, petržilka s pastinákem, cibulenka s česnekem a mrkvička s celerem. Tlustá řepa s tenké mákem, | Przed 1945 |
Písničky a popěvky ze severu Horácka, Z novějších sběrů č. 355 |
| Słowacja | Tancovala putňa s baňou a paštrnák cup cup za ňou, cibuľa sa len čuduje, čo tá cvikľa vykazuje. | 1972 | Slovenské spevy 1-7 |
Pierwszy z wariantów jest bardzo bliski dominującemu wariantowi polskiemu (i z Litwy). Kolejne odbiegają od niego wyraźnie – tak pod względem zbioru tańczących elementów, jak i narracyjnym.
I tutaj dochodzimy do wariantów wschodniosłowiańskich, w tym ukraińskich – niestety, w formie dającej się dookreślić pod względem czasu i miejsca trudniejszych (dla mnie) do wyszukania. Zestawienie niektórych, co bardziej budzących zaufanie co do ich ludowego charakteru i dość reprezentatywnych, jest w poniższej tabeli:
|
Lokalizacja |
Tekst |
Rok publikacji |
Źródło |
| Literacka (Ukraina) | Танцювала риба з раком, А петрушка з пастернаком, А цибуля з часником, А Стецько з гарбузом! | 1833 | Шпигачки та інші віршовані тексти. № 3 (Перша пісня Стецька) |
| Ispas (Ukraina) | Tancuwała rybka z rakom, a petruszka z pasternakom, cybulka si dywuwała, szo petruszka tancuwała. |
II poł. XIX w. | DWOK 55.1083 |
| Gubernia niżno- nowogrodzka (Rosja) | Танцевала рыба с раком, А петрушка – с пастернаком, А цибуля – с чесноком, Красна девка – с казаком, А морковка не хотела, Потому что не умела |
II poł. XIX w. | Потешки. Считалки. Небылицы, nr 1012 |
| Ukraina | Танцювала риба з раком, А морковця з пастернаком А цибуля з буряком, А дівчина з козаком | Przed 1901 | Zbiory Stepana Nosa |
| Białoruś | Танцавала рыба з ракам, І пятрушка з пастарнакам, А цыбуля дзівавала, Што пятрушка танцавала. | 1924 | Padručny rasijska-kryŭski (bełaruski) słoŭnik |
| Gubernia wołogodzka (Rosja) | Танцевала рыба с раком, А петрушка – с пастернаком, Сельдерея – с чесноком, А индейка – с петухом. | 1927 | Потешки. Считалки. Небылицы, nr 1011 |
| Białoruś | Танцавала рыба з ракам, А пятрушка з пастарнакам. А цыбуля з часнаком, Красна дзеўка з дзецюком. | 1989 | Беларуская Народная Творчасць. Прыпеўкі, s. 40, nr 65 |
Jak widać ruskie warianty dłużej kontynuują wyliczanie tańczących, wprowadzając indyka z kogutem, ale też dziewczynę z kozakiem/chłopakiem. Najdłuższy wariant przełamuje wyliczankę dwuwierszem o marchewce, tworząc sześciowiersz, jak w Krośnieńskiem. Z kolei wariant białoruski publikowany w 1924 wyraźnie nawiązuje do ogólnopolskiego i „litewskiego” z 1839 r. Ich zasięg geograficzny sięga natomiast daleko na wschód, aż nad Wołgę.
Warto podkreślić, że data zapisania w materiale etnograficznym nie jest szczególnie pomocna (więcej mówi o latach aktywności etnografów niż o pojawieniu się tekstu). Niektóre szczegóły mogą jednak wskazywać na chronologię względną (tj. ustalanie, który z wariantów jest starszy, a który młodszy):
- po rybie, raku, pietruszce, pasternaku – najczęściej pojawiającym się składnikiem kulinarnym jest czosnek. Pasuje też strukturalnie, bo tańczą ze sobą postacie w jakiś sposób podobne (ryba-rak, pietruszka-pasternak, cebula-czosnek, kogut-indyk). Stąd można sądzić, że np. para cebula-burak jest późniejszą innowacją;
- większość tekstów ogranicza się do składników potraw, przynajmniej we wstępnej części. Wyjątkiem jest wariant słowacki „tancovala putňa s baňou” – czyli raczej późniejsza innowacja;
- innowacjami powinny być też różne naruszenia spójności narracyjnej – np. w jednym wariancie śląskim cebula jednocześnie tańczy i przygląda się tańcu niewspominanej dotąd pietruszki. „Urwane” wydają się także wyliczenia tańczących warzyw bez jakiegoś zakończenia w postaci reakcji warzywa lub pojawienia się postaci ludzkich („dziewczyna z kozakiem”). Ba, ogólnopolski wariant z pojawiającą się ni stąd, ni zowąd cebulą również budzi podejrzenia;
- wreszcie: innowacjami powinny być naruszenia rytmu piosenki (jak w wariancie kaszubskim i jednym z podkarpackich).
Pomijając szczegóły, z perspektywy wschodnioeuropejskiej widać jednak, że tekst piosenki występuje w dwóch głównych typach narracyjnych: 1) opartych na wyliczaniu tańczących postaci, 2) wyliczeniu przełamanym reakcją warzywa. Typ 1. to warianty wschodniosłowiańskie i część czecho-słowackich (na Rusi reprezentowany głównie przez „a cebula z czosnkiem, a dziewczyna z kozakiem”), a typ 2. to przede wszystkim wariant ze zdziwioną cebulą oraz zasięg polski i część Czecho-Słowacji (ale też Ispas – Ruś Karpacka). Geograficznie: warianty z obszaru Polski są jednorodne, warianty z Rusi i Czecho-Słowacji chyba bardziej zróżnicowane (zakładając, że zebrane przeze mnie warianty są reprezentatywne).
Taki rozkład przestrzenny oraz wspomniana już w polskiej wersji niespodziewana rola cebuli, która daje wrażenie „urwania” części polskiej przyśpiewki, jest argumentem za nowszym charakterem wariantów polskich. Na ich tle wyróżnia się sześciowersowy wariant krośnieński (zob. pierwsza tabela) – albo lokalna innowacja pod wpływem sąsiadów śpiewających o czosnku, albo relikt. Za drugim scenariuszem przemawia to, że w nim cebula jako partnerka czosnku przestaje być postacią przypadkową. Być może tak brzmiał pierwowzór przyśpiewki?
Pytanie, na ile „nowszy” oznacza „nowy”? Skoro po stronie wschodniosłowiańskiej, potencjalnie starszej, „polski wariant” jest dość rzadki, a po naszej „cebuli z czosnkiem i dziewczyny z chłopakiem” nie ma wcale, to oznaczałoby, że albo tekst piosenki funkcjonował w Polsce i na Rusi dość niezależnie (tym bardziej, jeżeli wariant krośnieński jest naprawdę reliktowy), albo pojawił się w Polsce względnie niedawno (np. pod koniec XVIII w. albo i już w XIX) i w naszym wariancie nie zdążył przejść na wschodnią stronę.
Pierwszy scenariusz nie jest może taki nieprawdopodobny, biorąc pod uwagę taneczny charakter przyśpiewki, który wzmacnia barierę językową, bo dodaje do niej kwestie rytmiczne. Np. dosłowne tłumaczenie ruskiego wariantu „a cebula z czosnkiem, a dziewczyna z chłopakiem” nie jest łatwe do wyśpiewania, nie jest dokładnym rymem oraz zmienia rytm (pierwotnie dostosowany zresztą do rytmu tańców ukraińskich, a nie rytmiki polskiej). Ale już w Czecho-Słowacji takich barier nie ma (językowo widać to w zebranych wyżej wariantach, a muzycznie to obszary o większym udziale dwumiaru, jak i na Rusi).
Za drugim scenariuszem przemawia geografia, jednorodność i tekst z niesparowaną z nikim cebulą. Dziwna rola cebuli być może jest efektem próby obejścia problemu rytmicznego przy parze „cebuli z czosnkiem” (i „a cebula… dziwowała” jest jego rozwiązaniem, zostawiającym jednak cebulę bez pary – byłby to argument za wschodnim pochodzeniem). Wyjaśnić należałoby jednak szeroki zasięg naszej wersji – włącznie z Litwą/Białorusią, a nawet Czechami i Słowacją i Rusią Karpacką. Być może rozprzestrzenianie się tego wariantu uzyskało jakieś wsparcie od XIX-wiecznego obiegu publikacyjnego (zob. wariant z pierwszej tabeli z 1839 i ok. 1860) lub kręgów klas wyższych. Dobrze byłoby sprawdzić, czy podobnego zjawiska nie było też po stronie wschodniosłowiańskiej dla wariantu z dziewczyną i kozakiem, bo i tam zapisy przyśpiewki funkcjonowały w obiegu literackim już od początku XIX w.
Ostatnia kwestia wiąże się z jeszcze jednym pytaniem: skoro warianty ruskie są starsze, to dlaczego w polskich zbiorach ich nie ma? Może i na Rusi najpopularniejszy wariant z czosnkiem i kozakiem też nie jest wcale aż tak stary, jakby się mogło wydawać? I tutaj czas na małą spekulację.
Jeden z najodleglejszych zebranych wariantów to niżnonowogrodzki z „marchewką co nie chciała, bo tańczyć nie umiała”. Pojawia się tu podobny rym i rytm, co w wariancie z Litwy z 1839 z Tygodnika Petersburskiego – czyli zbieżnym z ogólnopolskim. Tutaj czysta spekulacja – być może była to cecha północnoruskich odmian tej piosenki (faktycznie związanej tylko z Rusią), które na południu (Ukraina) popularne nie były. W podobnym czasie przyśpiewka zapisana jest na Mazurach – więc nie tak daleko dawnej Litwy/Białorusi. Chyba jeszcze nie była wówczas w Polsce szczególnie popularna, skoro poza tym jednym zapisem nie pojawia się nigdzie więcej u Kolberga. Być może za sprawą powiązań między klasą „piśmienną” Polski i Litwy właśnie ten wariant został rozpropagowany w reszcie Polski, co wyjaśniałoby jego jednorodność. Była to dla nas piosenka nowa, ale która zdobyła z czasem popularność i nawet przebiła się na południe za Karpaty. W podobnym czasie (tj. XIX w.) na obszarze Rosji klasa „piśmienna” (a i może i wojsko) propagowała wariant z dziewczyną i kozakiem, który zdobywał szerszą popularność, sprzyjając powstawaniu i propagowaniu innych wariantów. W rezultacie, ani nasz wariant nie zdążył zadomowić się zbytnio na Ukrainie (chociaż na Białorusi, skąd miałby pochodzić – już tak, bo był tam wcześniej), ani pozostałe warianty ruskie nie zdążyły zadomowić się u nas. Przypadek Czech i Słowacji byłby inny, bo trafiałyby tam warianty i z północy i ze wschodu (i polski, i ruskie), jednak bez wsparcia klasy „piśmiennej” lub wojska. Stąd większe oddziaływanie ludowej wariantywności i większa różnorodność tekstów za Karpatami.
Większa liczba wariantów sprzed 1900 powinna łatwo pomóc w zweryfikowaniu tej teorii.
Materiały pisemne, autorskie materiały graficzne oraz audiowizualne przedstawione na stronie objęte są ochroną prawnoautorską i nie mogą być wykorzystywane w całości lub części bez zgody autora. © Rafał Miśta 2025
Lud: jego zwyczaje i ewolucja 